Urząd Gminy w Nowym Dworze

dr hab. Magdalena Szafranek, prof. UW

Uniwersytet Warszawski

Przemoc wobec dzieci w sieci.

Cyberprzemoc jako forma przemocy.

Internet i sieć komórkowa stały się jednym z najpopularniejszych wśród młodzieży mediów. Są przez nich postrzegane jako ulubiona forma spędzania wolnego czasu, nauki, komunikowania się oraz poszukiwania informacji. Jak wynika z raportu NASK „Nastolatki 3.0”, co czwarty nastolatek (25,8%) posiada od 5 do 8 kont na portalach i platformach społecznościowych, natomiast ponad jedna trzecia (36%) posiada więcej niż 8 takich kont^[1].

Trzeba jednak pamiętać, nowoczesne technologie informacyjne i komunikacyjne wykorzystywane są również w celach opresyjnych. Cyberprzemoc to przemoc z użyciem urządzeń elektronicznych, najczęściej telefonu bądź komputera. Bywa określana także jako cyberbullying: nękanie, dręczenie, prześladowanie w internecie. Etymologia tego pojęcia wywodzi się od ang. słowa bullying, które oznacza „terroryzowanie, nękanie”, oraz członu cyber, odnoszącego się do internetu i cyberprzestrzeni^[2].  Celem cyberprzemocy jest wyrządzenie krzywdy drugiej osobie. Jest to działanie podejmowane z premedytacją wobec słabszego, który nie może się bronić. Cyberprzemoc może przybierać różne formy. To nie tylko obraźliwe wpisy w mediach społecznościowych, ale także agresywne wiadomości przesyłane przez komunikatory czy też wpisy na forach. Szybkość przekazywana informacji powoduje, że taka przemoc eskaluje znacznie szybciej niż w świecie realnym^[3].

Połowa nastolatków osobiście doświadczyła różnych form przemocy w internecie − wyzywania, poniżania, ośmieszania lub zastraszania, a 44.6% młodych ludzi spotyka się w sieci z sytuacjami, kiedy ich znajomi są atakowani i wyzywani. Z ośmieszaniem i poniżaniem kogoś w cyberświecie zetknął się co trzeci nastolatek (ośmieszanie – 33,2%, poniżanie 29,6%). Warto też zauważyć, że wzrasta odsetek nastolatków, które decydują się na spotkanie z osobą dorosłą, poznaną w internecie. W 2020 roku było to 14.1%, a w 2022 roku już 17,9%. Co trzeci nastolatek (32,7%) twierdzi, że zdarzyło mu się otrzymać czyjeś nagie lub półnagie zdjęcie za pośrednictwem internetu. Ponad dwie trzecie młodych internautów (68,4%) twierdzi, że problemem cyberświata jest mowa nienawiści. Należy też zauważyć, że zwiększa się wśród nastolatków poczucie, że osoby, które obrażają w internecie, są bezkarne (2022 – 51,3% vs. 2018 – 36%). Ponad 40% (43,7%) młodzieży twierdzi, że w internecie nie można odróżnić informacji prawdziwych od fałszywych (vs. 2018 – 49%). Z powodu korzystania z mediów społecznościowych niespełna jedna czwarta młodzieży (23,8%) często zaniedbuje swoje obowiązki domowe, natomiast prawie trzech na dziesięciu nastolatków (28,7%) często zaniedbuje obowiązki szkolne z powodu używania mediów społecznościowych. Młodzież podejmuje pełne spectrum wyzwań internetowych – od zabawnych czy nierozważnych po nawet takie, które mogą powodować różnego rodzaju niebezpieczeństwa. Trzech na dziesięciu (31,1%) nastolatków przyznało, że w ostatnim roku wzięło udział w wyzwaniu, w którym mogło dojść do narażenia życia lub zdrowia fizycznego/ psychicznego – ich samych lub innych osób^[4].

Młodzi ludzie bardzo rzadko proszą dorosłych – rodziców i nauczycieli o pomoc, w przypadku gdy doświadczają cyberprzemocy. Wyniki badań polskich nastolatków wskazują, że jedynie co czwarta ofiara przemocy online informuje o tym swoich rodziców. Skutki cyberprzemocy bywają niezwykle bolesne dla osób, które stały się obiektem ataków. Ofiary mają bowiem znacznie bardziej ograniczoną możliwość obrony, a wyrządzone szkody często trudno odwrócić. Konsekwencje prześladowania w sieci mogą być różne, w zależności od powagi aktu agresji. Dzieci doświadczające cyberprzemocy przeżywają bardzo trudne emocje. Mogą czuć się osaczone, osamotnione i bezsilne. Często są przekonane, że nic nie da się zrobić z sytuacją, w której się znalazły. Obawiają się, że kompromitujące materiały mogą dotrzeć do bardzo dużej grupy osób, przez co mierzą się z poniżeniem, upokorzeniem, lękiem, rozpaczą, smutkiem^[5].

Obecność dzieci i młodszych nastolatków w przestrzeni cyfrowej, która nie jest dla nich bezpieczna, związana jest także z niską świadomością osób dorosłych w zakresie higieny cyfrowej. Istotą podejścia opartego na higienie cyfrowej nie jest odebranie dzieciom i młodzieży możliwości kontaktu z nowymi technologiami, ale proponowanie im tych, które są bezpieczne i dostosowane do ich wieku, równolegle z uczeniem ich zdrowych nawyków cyfrowych. Trzeba pamiętać, że każde zachowanie o charakterze cyberprzemocy wymaga reakcji dorosłych^[6].

dr hab. Magdalena Szafranek, prof. UW

Tekst powstał w ramach bezpłatnej ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej „Przeciwdziałanie przemocy domowej” realizowanej w 2025 r. przez Fundację Instytut Nowej Kultury, www.instytutnowejkultury.pl

[1] R. Lange (red.): Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców. NASK – Państwowy Instytut Badawczy Warszawa 2023, s. 8.

[2] Cyberbullying – nękanie w sieci, https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/cyberbullying–nekanie-w-sieci

[3] A. Borkowska: Przemoc w szkole. Poradnik dla nauczycieli. Ministerstwo Cyfryzacji, NASK Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2023, s. 6.

[4] R. Lange (red.): Nastolatki 3.0.,.op cit., s. 8-9.

[5] A. Borkowska: Przemoc w szkole. op. cit., s.  10.

[6] M. Bigaj, K. Ciesiołkiewicz, K. Mikulski, A. Miotk, J.  Przewłocka. M.  Rosa, A.  Załęska: Internet dzieci. Raport z monitoringu obecności dzieci i młodzieży w internecie, Fundacja Instytut Cyfrowego Obywatelstwa, Państwowa Komisja do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15, Warszawa 2025, s. 5.

Sylwia Ściegienko

Praca z dziećmi z FASD

Z psychologicznego punktu widzenia praca z dzieckiem z FASD zaczyna się… od pracy własnej dorosłego. Bez względu na to, czy dorosły będzie wspierał dziecko w ramach pracy zawodowej np. jako nauczyciel, pedagog, psycholog, czy towarzyszył mu w życiu jako osoba z rodziny np. jako opiekun zastępczy czy rodzic adopcyjny, zawsze kluczowe jest, aby podstawą wszystkich działań była pozytywna relacja.

Relacja ze wspierającym, życzliwym dorosłym jest dla dzieci z FASD szczególnie ważna – łatwiej im pracować w kontakcie indywidualnym, ale też dlatego, że ta relacja staje się okazją do zbierania konstruktywnych doświadczeń i otwiera im drogę do budowania relacji rówieśniczych. Dzieci z FASD często mają za sobą trudne przeżycia z wcześniejszych lat życia, zwykle słyszały wiele niemiłych ocen i komentarzy na swój temat, zaś sama prenatalna ekspozycja na alkohol spowodowała, że rodzą się z podwyższonymi czynnikami stresu (aktywacja osi HPA, zwiększony poziom kortyzolu). Tym bardziej praca z dzieckiem z FASD musi zacząć się od zbudowania poczucia bezpieczeństwa, a później być podtrzymywana przez okazywanie akceptacji i życzliwości, co nie wyklucza wprowadzania i egzekwowania wymagań.

Zbuduj pozytywną relację z dzieckiem – przez okazywanie życzliwości i akceptacji możesz spowodować, że dziecko podejmie zadanie, spróbuje, a może nawet zyska większą wiarę w swoje możliwości.

Ponadto, doświadczenia specjalistów i opiekunów dzieci doświadczających skutków prenatalnej ekspozycji na alkohol pokazują, że pierwszym krokiem jest przebudowanie własnych przekonań, a czasem nawet pokonanie stereotypów. Nowa, bardziej otwarta postawa, w połączeniu z poszerzoną świadomością i podstawową wiedzą na temat codziennego funkcjonowania dzieci z FASD jest warunkiem do planowania wsparcia i pracy.

Co może być trudne na początku?

Chyba najtrudniejsze na początku współpracy z dzieckiem z diagnozą FAS czy FASD jest zmiana swoich wymagań, czyli w praktyce dostosowanie oczekiwań do faktycznego poziomu funkcjonowania dziecka. Uczeń/podopieczny może mieć 12 lat (i fizycznie wyglądać adekwatnie do wieku), a w codziennym życiu funkcjonować jak dziecko siedmioletnie. W takich sytuacjach zasadne jest dostosowanie zadań, języka i tempa pracy do realnych możliwości dziecka.

Wiąże się z tym bardzo świadome kształtowanie procesu wychowania, tak aby opierał się na wspieraniu, a nie na karaniu dziecka. Jest to możliwe, jeśli dorosłemu stale towarzyszy myśl, że trudne zachowania to efekt deficytów w obrębie mózgowia, a nie wyraz złej woli, lenistwa czy „niegrzeczności” dziecka.

Najważniejsze zasady w pracy z dziećmi z FASD

1. Konkret – jednoznaczne, konkretne komunikaty, przy tym minimalizacja dodatkowych bodźców
2. Prostota – usunięcie słów zbędnych, samo sedno komunikatu; omijanie słów i zwrotów wieloznacznych, metaforycznych itp.; polecenie wsparte gestem
3. Stałość – mało zmian w otoczeniu, jedna osoba wiodąca, bo dziecko potrzebuje relacji
4. Powtarzanie i dostosowane tempo – przy nauce dużo powtórzeń i dużo cierpliwości dorosłych
5. Dzielenie materiału na części – mniejsze części materiału i częste przerwy
6. Rutyna, stałe zasady w domu i w szkole
7. Czujny nadzór i korygowanie – dopytanie i sprawdzanie, ale i przekazywanie pozytywnych informacji zwrotnych
8. Obniżenie napięcia i stresu – u dziecka, ale też u dorosłego, który z nim pracuje, gdyż tylko sprawnie regulujący swoje emocje dorosły stworzy bezpieczne środowisko dla dziecka.

Sylwia Ściegienko, psycholog, główny diagnosta FASD Point

Tekst powstał w ramach bezpłatnej ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej „Ciąża bez alkoholu – profilaktyka FASD” realizowanej w 2025 r. przez Fundację Instytut Nowej Kultury, www.instytutnowejkultury.pl